شناسایی آزبست در خانه؛ راهنمای ایمن بررسی سقف، دیوار و کف

آزبست نام گروهی از الیاف معدنی طبیعی است که در گذشته به دلیل مقاومت بالا در برابر حرارت، آتش، رطوبت و فرسایش، کاربرد بسیار گسترده ای در ساختمان سازی داشت. این ماده در بسیاری از مصالح به عنوان عایق حرارتی، عایق صوتی و لایه محافظ در برابر آتش استفاده می شد؛ اما امروز می دانیم تنفس الیاف ریز آن می تواند برای سلامت انسان بسیار خطرناک باشد.

استفاده از آزبست در انگلستان دست کم به دهه ۱۷۰۰ میلادی بازمی گردد و در دوران انقلاب صنعتی گسترش چشمگیری پیدا کرد. با وجود آگاهی تدریجی از خطرات آن، ممنوعیت کامل آزبست در بریتانیا تا سال ۱۹۹۹ انجام نشد. به همین علت، در ساختمان های قدیمی این کشور و دیگر مناطقی که در گذشته از این ماده استفاده می کردند، هنوز هم احتمال وجود آزبست در بخش های مختلف خانه وجود دارد.

گزارش های مربوط به بیماری های ناشی از تماس شغلی و طولانی مدت با آزبست و پرونده های جبران خسارت مرتبط با آزبستوز، اهمیت شناخت این خطر را پررنگ تر کرده اند. نکته مهم این است که آزبستِ سالم و محصور در یک محصول ممکن است فوراً الیاف آزاد نکند، اما سوراخ کاری، برش، سنباده زنی، شکستن، تخریب یا جابه جایی نادرست آن می تواند الیاف بسیار ریز را وارد هوا کند.

بنابراین، هدف از بررسی خانه نباید «تشخیص قطعی با چشم» یا «برداشتن شخصی» باشد. هدف، شناخت نقاط مشکوک، متوقف کردن فعالیت های پرخطر و سپردن نمونه برداری و حذف ماده به افراد دارای صلاحیت است.

آزبست در کدام خانه ها محتمل تر است؟

سن ساختمان به تنهایی وجود آزبست را ثابت نمی کند، اما هرچه خانه قدیمی تر باشد یا در دوره ای ساخته یا بازسازی شده باشد که مصرف این ماده رایج بوده، ضرورت بررسی حرفه ای بیشتر می شود. در پروژه های بازسازی، خانه های ویلایی قدیمی، آپارتمان های فرسوده، سوله ها، کارگاه ها و ساختمان های دارای تأسیسات قدیمی باید با احتیاط ویژه عمل کرد.

همچنین ممکن است یک خانه در سال های اخیر بازسازی شده باشد، اما لایه های قدیمی کف، سقف کاذب، عایق کاری، کانال کشی یا دیوارهای داخلی آن دست نخورده باقی مانده باشند. ظاهر نو و تمیز یک فضا لزوماً به معنای حذف مصالح قدیمی نیست.

علت خطرناک بودن الیاف آزبست چیست؟

الیاف آزبست بسیار کوچک اند و در بسیاری از مواقع با چشم دیده نمی شوند. وقتی این الیاف در هوا معلق شوند، امکان ورود آن ها به دستگاه تنفسی وجود دارد. تماس های شدید یا طولانی مدت می تواند خطر بیماری های جدی ریوی را افزایش دهد و آثار آن نیز ممکن است سال ها بعد آشکار شود.

میزان خطر به عواملی مانند نوع آزبست، مقدار ماده، وضعیت فرسودگی، مدت تماس، نوع فعالیت و شدت پراکندگی گردوغبار بستگی دارد. عایق های نرم، پف دار و آسیب دیده معمولاً نسبت به محصولاتی که الیاف درون یک ماتریس سخت مانند سیمان محبوس شده اند، نگرانی بیشتری ایجاد می کنند. با این حال، هیچ ماده مشکوکی نباید بدون بررسی تخصصی بریده، شکسته یا دستکاری شود.

رنگ، بافت یا قدمت مصالح نمی تواند وجود آزبست را قطعی ثابت یا رد کند. تنها آزمایش آزمایشگاهیِ نمونه برداری شده به روش ایمن، پاسخ قابل اعتماد می دهد.

مهم ترین محل های احتمالی آزبست در خانه

۱. شیروانی، انباری سقف و عایق های اطراف تیرها

آزبست در گذشته به طور گسترده به عنوان عایق استفاده می شد. یکی از شکل های بسیار پرخطر آن می تواند به صورت توده ای نرم و پف دار با رنگ های خاکستری، آبی یا سفید دیده شود؛ ظاهری که گاهی به پشمک شباهت دارد. این نوع عایق ممکن است در امتداد دیوارها، روی کف شیروانی، اطراف تیرهای سقف یا در فضاهای خالی سازه دیده شود.

چنین ماده ای در صورت وجود، می تواند درصد بالایی از الیاف آزبست داشته باشد و به ویژه اگر خشک، سست یا آسیب دیده باشد، با کوچک ترین تماس مقدار زیادی الیاف را در هوا آزاد کند. هرگز برای بررسی آن جارو نکشید، با دست لمسش نکنید، آن را داخل کیسه نریزید و از جاروبرقی خانگی استفاده نکنید.

• اگر برای نصب نورپردازی، تعمیر سقف، عایق کاری یا عبور کابل وارد شیروانی می شوید، ابتدا به مصالح ناشناس و پف دار توجه کنید.
• در صورت مشاهده ماده مشکوک، از محل فاصله بگیرید و رفت وآمد را محدود کنید.
• برای ارزیابی، با شرکت یا کارشناس مجاز شناسایی و حذف آزبست تماس بگیرید.

۲. زیر فرش ها، کف پوش های قدیمی و چسب کف

کاشی ها و کف پوش های حاوی آزبست در گذشته، به ویژه در ساختمان های صنعتی و خانه های ساخته شده پیش از دهه ۱۹۷۰ میلادی، به کار می رفتند. این محصولات به دلیل خاصیت عایق بودن و مقاومت در برابر آتش محبوب بودند و معمولاً الیاف آزبست با مواد دیگر ترکیب می شد تا کف پوش قابل استفاده ای ایجاد شود.

ممکن است هنگام برداشتن موکت یا فرش، کاشی های قدیمی با طرح های ازمدافتاده، کف پوش های وینیل کهنه، تایل های شکننده یا بقایای چسب سیاه رنگ مشاهده کنید. در برخی موارد نیز کاغذ آزبستی به عنوان لایه زیرین یا آستر زیر کاشی و کف پوش استفاده شده است. این کاغذ ممکن است در زمان جداسازی کف پوش، پاره و به سادگی متلاشی شود؛ به همین دلیل باید با احتیاط فراوان با آن برخورد کرد.

وجود یک کف پوش قدیمی الزاماً به معنای وجود آزبست نیست، اما کندن آن با کاردک، دستگاه ساب، ابزار برقی یا حرارت دادن چسب می تواند در صورت مشکوک بودن مصالح، خطر ایجاد کند. تا زمان ارزیابی، بهترین تصمیم معمولاً دست نخورده نگه داشتن کف است.

توقف سوراخ کاری روی مصالح قدیمی مشکوک، از آزاد شدن احتمالی الیاف خطرناک در فضای خانه پیشگیری می کند

۳. دیوارهای جداکننده، سقف کاذب و صفحات گچی

صفحات عایق آزبستی یا Asbestos Insulating Board در گذشته به عنوان مصالح مقاوم در برابر آتش رایج بودند. از این صفحات در دیوارهای جداکننده، تایل های سقفی، پوشش های اطراف منابع گرما، سقف های کاذب و برخی صفحات مشابه گچ برگ استفاده می شد.

شناسایی این نوع مصالح از روی ظاهر دشوار است، زیرا ممکن است شباهت زیادی به تخته های معمولی، صفحات گچی یا مصالح سقف داشته باشد. کهنگی مصالح، سابقه ساخت وساز بنا و نوشته ها یا نام های تجاری روی صفحات می توانند سرنخ هایی اولیه باشند. جست وجوی نام تجاری در منابع معتبر شاید اطلاعات مفیدی ارائه دهد، اما جای آزمایش تخصصی را نمی گیرد.

پیش از سوراخ کردن دیوار برای نصب تابلو، تلویزیون، کابینت، پرده، کولر یا کلید و پریز، به خصوص در ساختمان های قدیمی، باید به نوع صفحه و سابقه بازسازی آن توجه کرد. اجرای یک سوراخ کوچک نیز در ماده حاوی آزبست می تواند گردوغبار خطرناک تولید کند.

۴. نقاط دیگری که ارزش بررسی دارند

کاربرد آزبست فقط به سه ناحیه بالا محدود نمی شد. در ساختمان های قدیمی ممکن است این ماده در پوشش های ضدحریق، اطراف لوله ها و دیگ ها، عایق کانال ها، سقف های موج دار سیمانی، نماهای سیمانی، برخی درزگیرها، پنل های اطراف بخاری یا شومینه و بخش هایی از تأسیسات قدیمی نیز وجود داشته باشد.

هر محصول خاکستری یا سیمانی الزاماً آزبستی نیست. در مقابل، بعضی مواد آزبستی نیز ظاهری کاملاً معمولی دارند. پس تصمیم گیری باید بر پایه ارزیابی متخصص و نتایج آزمایش باشد، نه حدس ظاهری.

اگر به وجود آزبست مشکوک شدید، چه کار کنید؟

1. کار را فوراً متوقف کنید. تخریب، سوراخ کاری، سنباده زنی، برش یا جداکردن پوشش را ادامه ندهید.
2. محل را دست نخورده بگذارید. به اعضای خانواده، کودکان، سالمندان و حیوانات خانگی اجازه ندهید به بخش مشکوک نزدیک شوند.
3. از تمیزکاری عادی پرهیز کنید. جاروکردن، گردگیری خشک و استفاده از جاروبرقی معمولی می تواند الیاف را بیشتر پخش کند.
4. از ماده عکس بگیرید، اما آن را لمس نکنید. عکس برداری از فاصله مناسب می تواند برای مشاوره اولیه با متخصص مفید باشد.
5. ارزیابی و نمونه برداری را به فرد واجد صلاحیت بسپارید. متخصص می تواند نوع خطر، وضعیت مصالح و نیاز یا عدم نیاز به حذف را مشخص کند.
6. برای حذف، پیمانکار حرفه ای انتخاب کنید. جمع آوری، بسته بندی، انتقال و دفع پسماند آزبستی باید مطابق ضوابط ایمنی و مقررات محلی انجام شود.

کارهایی که هرگز نباید انجام دهید

• نمونه ای از ماده مشکوک را شخصاً نشکنید یا برای آزمایشگاه ارسال نکنید.
• مصالح مشکوک را با اره، فرز، دریل یا دستگاه سنباده برش ندهید.
• از ماسک های معمولی به عنوان مجوز انجام کار استفاده نکنید؛ تجهیزات حفاظت فردی تنها بخشی از یک فرایند حرفه ای کنترل آلودگی است.
• پسماند مشکوک را در سطل زباله شهری، فضای باز، حیاط یا مخزن نخاله رها نکنید.
• فقط به دلیل سالم بودن ظاهری مصالح، آن را بی خطر فرض نکنید.

آیا همیشه باید آزبست را حذف کرد؟

خیر. تصمیم درست به وضعیت ماده و برنامه شما برای ساختمان بستگی دارد. اگر ماده حاوی آزبست سالم، پوشیده، دور از دسترس و بدون احتمال آسیب دیدن باشد، در بعضی شرایط متخصص ممکن است مدیریت و پایش آن را به جای حذف فوری پیشنهاد کند. اما اگر مصالح فرسوده اند، در معرض تماس هستند یا قرار است در همان محل بازسازی، نصب تأسیسات یا تخریب انجام شود، ارزیابی برای حذف یا ایمن سازی اهمیت بیشتری پیدا می کند.

حذف غیراصولی می تواند از نگه داشتن کنترل شده یک ماده سالم خطرناک تر باشد. به همین دلیل، «خودتان انجام دهید» در موضوع آزبست رویکرد مناسبی نیست، حتی اگر پروژه بازسازی کوچک به نظر برسد.

مقایسه نشانه ها و اقدام مناسب

نقش آگاهی در بازسازی ایمن خانه

در گذشته بسیاری از ساکنان و کارگران ساختمانی از خطرات آزبست آگاهی کافی نداشتند. با گذشت زمان نیز ممکن است حساسیت نسبت به این مسئله کاهش پیدا کند، زیرا مصالح در پشت لایه های جدید پنهان می شوند و خطر آن ها در ظاهر مشخص نیست. بااین حال، هر بازسازی در خانه قدیمی، از تعویض کف پوش گرفته تا جابه جایی دیوار و تعمیر سقف، فرصتی برای بررسی مسئولانه مصالح ناشناس است.

شرکت های تخصصی آزبست می توانند در زمینه شناسایی، ارزیابی ریسک، رعایت الزامات قانونی، حذف ایمن و مدیریت پسماند کمک کنند. در مواردی که سابقه تماس قابل توجه وجود داشته باشد، دریافت مشاوره پزشکی نیز تصمیمی عاقلانه است. حفظ سلامت خانواده و کارگران باید همیشه بر سرعت و هزینه کمتر بازسازی اولویت داشته باشد.

نتیجه گیری

آزبست ممکن است در عایق شیروانی، زیر کف پوش، دیوارهای جداکننده، سقف کاذب و بسیاری از اجزای ساختمان های قدیمی پنهان شده باشد. بهترین راه برخورد با مواد مشکوک، حدس زدن یا حذف خانگی نیست؛ بلکه توقف کار، جلوگیری از پراکندگی گردوغبار و تماس با متخصص دارای صلاحیت است. اگر قصد بازسازی خانه ای قدیمی را دارید، بررسی آزبست را به یکی از نخستین مراحل برنامه ریزی تبدیل کنید و تجربه یا پرسش خود را با ما در میان بگذارید.